ویروس پاپیلوم انسانی با نام اختصاری «اچپیوی» (HPV) سالها است که در بسیاری از کشورهای جهان بهعنوان یک مسئله مهم بهداشت عمومی موردتوجه دولتها قرار گرفته و در نخستین گام برای پیشگیری، واکسیناسیون علیه آن بهعنوان مهمترین برنامه مصونیتبخشی شناخته شده، در حالی که در جمهوری اسلامی ایران، برخورد با این ویروس همواره در سایه ملاحظات ایدئولوژیک و تابوهای مرتبط با مسائل جنسی قرار داشته است؛ شبیه نحوه مواجهه با بیماری ایدز در دهههای گذشته یا حتی شدیدتر از آن.
در شرایط فعلی که پزشکان، داروخانهداران و فعالان حوزه سلامت از افزایش مراجعات مرتبط با اچپیوی خبر میدهند، وزارت بهداشت جمهوری اسلامی ایران همچنان از نبود آمار دقیق شیوع این ویروس در جمعیت عمومی خبر میدهد و برای پایش آن هم نظام ثبت منسجمی ندارد.
همزمان واکسیناسیون علیه اچپیوی نیز همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. به طوری که در همین چند سال اخیر، مقامهای وزارت بهداشت چندین بار از بررسی ورود این واکسن به برنامه ملی واکسیناسیون خبر دادند، اما این وعده هر بار به بهانهای محقق نشد. آخرین بار نیز اواخر سال گذشته بود که وزارت بهداشت اعلام کرد موضوع ورود واکسن اچپیوی در کمیته کشوری ایمنسازی از نظر علمی تایید شده و در حال بررسی نهایی است، اما حالا هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران، میگوید روند گنجاندن این واکسن در برنامه ملی متوقف شده است.
عفونتی خاموش با پیامدهایی خطرناک
بر اساس تعریف سازمان بهداشت جهانی، ویروس پاپیلوم انسانی یا «اچپیوی» یکی از شایعترین عفونتهای ویروسی منتقلشونده از طریق تماس جنسی در جهان است. تاکنون بیش از ۲۰۰ گونه مختلف از این ویروس شناسایی شده است که دستکم ۱۴ گونه آن در گروه ویروسهای پرخطر قرار میگیرند و میتوانند زمینهساز بروز سرطان شوند.
این ویروس عمدتا از طریق تماس مستقیم پوست و مخاط، بهویژه در جریان روابط جنسی واژینال، مقعدی و دهانی منتقل میشود. هرچند در برخی موارد انتقال از طریق تماس پوستی نزدیک نیز گزارش شده است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
متخصصان، گونههای اچپیوی را به دو دسته اصلی تقسیم میکنند: گونههای کمخطر و گونههای پرخطر. گونههای کمخطر، بهویژه انواع ۶ و ۱۱، عامل اصلی بروز زگیلهای تناسلیاند، در حالی که گونههای پرخطر، بهویژه انواع ۱۶ و ۱۸، مسئول حدود ۷۰ درصد موارد سرطان دهانه رحم در جهان به شمار میروند. افزون بر این، ابتلای پایدار به انواع پرخطر اچپیوی با بروز سرطانهای مقعد، واژن، فرج، آلت تناسلی مردان و بخشی از سرطانهای دهان و حلق نیز ارتباط مستقیم دارد.
یکی از مهمترین ویژگیهای اچپیوی «خاموش» بودن آن است. به این معنی که بیشتر افراد مبتلا هیچ علامتی ندارند و از ابتلای خود آگاه نمیشوند. در اغلب موارد، سیستم ایمنی بدن قادر است ویروس را طی یک تا دو سال از بین ببرد، اما در بخشی از مبتلایان، عفونت سالها در بدن باقی میماند.
تداوم عفونت، بهویژه در مورد انواع پرخطر، میتواند موجب تغییرات پیشسرطانی در سلولها شود و در صورت تشخیص و درمان نشدن، سالها بعد به سرطان تبدیل شود. بر اساس اعلام سازمان بهداشت جهانی، بیش از ۹۰ درصد عفونتهای اچپیوی طی دو سال نخست به طور طبیعی پاکسازی میشوند، اما عفونتهای پایدار مهمترین عامل خطر برای بروز سرطانهای مرتبط با این ویروساند.
به همین دلیل، این سازمان واکسیناسیون، غربالگری منظم و تشخیص زودهنگام را سه رکن اصلی کنترل اچپیوی و پیشگیری از سرطانهای مرتبط با آن معرفی کرده است.
واکسیناسیون رایگان در مدارس جهان
سازمان بهداشت جهانی از سالها پیش واکسن اچپیوی را به همه کشورها توصیه و هدفگذاری کرده است که تا سال ۲۰۳۰، دستکم ۹۰ درصد دختران تا پیش از ۱۵ سالگی علیه این ویروس واکسینه شوند.
بر اساس آخرین دادههای سازمان بهداشت جهانی، تا سال ۲۰۲۵ دستکم ۱۴۸ کشور جهان واکسن اچپیوی را وارد برنامه ملی واکسیناسیون خود کردهاند. در بسیاری از کشورهای اروپایی، آمریکای شمالی، استرالیا و همچنین شماری از کشورهای در حال توسعه، این واکسن بهرایگان و عمدتا از طریق مدارس یا شبکههای بهداشتی به دختران و در بسیاری از کشورها به پسران نیز تزریق میشود.
در ایران اما با وجود هشدارهای مکرر پزشکان و متخصصان، واکسیناسیون علیه اچپیوی همچنان به بخش خصوصی محدود مانده است. به گزارش ایلنا، وزارت بهداشت پیش از آغاز جنگ، موضوع ورود واکسن اچپیوی به برنامه ملی واکسیناسیون را در کمیته کشوری ایمنسازی بررسی کرد و حتی این موضوع از نظر علمی تایید شد، اما به گفته هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران، این روند متوقف شده است.
نبود برنامه واکسیناسیون عمومی باعث شده است که تزریق این واکسن در ایران با موانعی از جمله قیمت بالا، کمبود و احتمال تقلبی بودن مواجه باشد. بر اساس اعلام سخنگوی انجمن داروسازان، در حال حاضر قیمت هر دوز واکسن چهارظرفیتی گارداسیل حدود هشت میلیون و ۴۳۰ هزار تومان و قیمت نوع ۹ ظرفیتی آن نزدیک به ۲۵ میلیون تومان است. از آنجا که واکسیناسیون کامل به دو یا سه دوز نیاز دارد، هزینه نهایی برای بسیاری از خانوادهها به دهها میلیون تومان میرسد.
در کنار قیمت بالا، کمبود و توزیع محدود واکسن نیز به یکی دیگر از مشکلات تبدیل شده است. پیشتر روزنامه هممیهن در گزارشی، از سهمیه اندک داروخانهها، شکلگیری بازار آزاد و حتی ایجاد کانالها و صفحات مجازی برای اطلاعرسانی درباره محل عرضه واکسن خبر داده و نوشته بود که نرخ واکسن اچپیوی در بازار آزاد با قیمت مصوب اختلاف زیادی دارد.
نکته قابلتوجه این است که هر بار وزارت بهداشت از بررسی گنجاندن واکسن اچپیوی در برنامه واکسیناسیون عمومی یا حتی عرضه آن در بازار آزاد خبر میدهد، در فاصله کوتاهی پس از آن، اخباری درباره لغو، توقف یا تعویق اجرای این برنامه منتشر میشود. برای مثال، واکسن داخلی چهارظرفیتی «پاپیلوگارد۴» که اواخر سال ۱۴۰۳ مجوز ورود به بازار را دریافت کرد، تنها چند ماه پس از عرضه، با دستور سازمان غذا و دارو از داروخانهها جمع شد.
وبسایت تابناک شهریور ۱۴۰۴ در گزارشی درباره این موضوع، نوشت که اگرچه سازمان غذا و دارو علت این تصمیم را «بررسی تکمیلی دادههای علمی» و اطمینان بیشتر از کیفیت، ایمنی و اثربخشی واکسن عنوان و اعلام کرد که توقف فروش تا زمان تکمیل مطالعات ادامه خواهد داشت، مسئولان شرکت تولیدکننده در گفتگو با رسانهها اعلام کردهاند که درباره دلایل توقف فروش ب هیچ توضیح مشخصی ه آنها ارائه نشده است.
تهدید خاموش برای سلامت عمومی
با وجود افزایش نگرانیها درباره گسترش ویروس پاپیلوم انسانی در ایران، هنوز هیچ آمار رسمی و جامعی از میزان شیوع این ویروس در جمعیت عمومی وجود ندارد یا دستکم اعلام عمومی نمیشود.
نبود نظام پایش و ثبت دقیق، ملاحظات ایدئولوژیک حکومت، بیعلامت بودن بخش بزرگی از مبتلایان، مراجعه بسیاری از افراد به بخش خصوصی و همچنین انگ اجتماعی و تابوهای مرتبط با بیماریهای آمیزشی از جمله دلایلیاند که این تاریکی آماری را رقم زدهاند.
با این حال، دادههای پژوهشهای علمی و گزارشهای میدانی نشان میدهد که این ویروس در ایران به یک مسئله مهم بهداشت عمومی تبدیل شده است.
بر اساس اعلام انجمن اچپیوی ایران، نرخ شیوع این بیماری در زنان ایرانی ۲۳ درصد است. بیشترین و کمترین شیوع نیز در استانهای تهران و اصفهان گزارش شده است. در گزارش تابناک به این موضوع اشاره شده است که آمار رسمی و غیررسمی هرچه باشد، گزارشهای میدانی از مطب پزشکان متخصص از افزایش عجیب مراجعانی حکایت دارد که به این ویروس مبتلا شدهاند.
هممیهن نیز به نقل از زهرا مرزبانراد، جراح و متخصص زنان نوشت: «وضعیت شیوع اچپیوی در ایران نگرانکننده است و تقریبا میتوان گفت که از هر ۱۰ مراجعهکننده، اچپیوی هفت نفر مثبت است. باید به همه بگویند که این واکسن را تزریق کنند. در وضعیت مناسبی بهسر نمیبریم، روابط متعدد شده است، شرکای جنسی به هم تعهد ندارند و همین مسئله شیوع را بیشتر میکند.»
به گفته این متخصص، دامنه مبتلایان از نوجوانان تا بزرگسالان که از نظر جنسی فعالاند یا شرکای جنسی فعال دارند، گسترده است. به گفته این پزشک متخصص، میزان مراجعه زنان با علائم پیشسرطان یا سرطان به آنها بالا است. در حالی که با واکسیناسیون میتوانستند از پیشرفت آن جلوگیری کنند.
حلقه مفقوده آموزش و آگاهی
سازمان بهداشت جهانی برای کنترل ویروس اچپیوی و حرکت به سوی حذف سرطان دهانه رحم تا سال ۲۰۳۰، راهبرد موسوم به «۹۰ــ۷۰ــ۹۰» را تدوین کرد. بر اساس این برنامه، ۹۰ درصد دختران باید تا پیش از ۱۵ سالگی به طور کامل علیه اچپیوی واکسینه شوند، ۷۰ درصد زنان باید دستکم دو بار در طول زندگی خود، در سنین مناسب، تحت غربالگری دقیق قرار گیرند و ۹۰ درصد زنانی که به ضایعات پیشسرطانی یا سرطان دهانه رحم مبتلا هستند، باید به خدمات درمانی موثر دسترسی داشته باشند.
کارشناسان حوزه سلامت معتقدند که در کنار واکسیناسیون، آموزش عمومی، بهویژه به نوجوانان و جوانان، یکی از موثرترین ابزارهای پیشگیری از گسترش اچپیوی است. از آنجا که واکسیناسیون باید پیش از آغاز فعالیت جنسی انجام شود، بسیاری از کشورها آموزش درباره این ویروس، راههای انتقال، اهمیت واکسیناسیون و غربالگری را از سالهای مدرسه آغاز کردهاند.
در ایران اما ملاحظات ایدئولوژیک و خط قرمزهای مرتبط با آموزش مسائل جنسی، مانع شکلگیری برنامههای آموزشی فراگیر در این زمینه شده است.
در شرایطی که نه واکسن اچپیوی در برنامه ملی واکسیناسیون ایران قرار دارد و نه آموزش فراگیر و موثری درباره بیماریهای آمیزشی در مدارس و دانشگاهها ارائه میشود، بسیاری از نوجوانان و جوانان یا درباره این ویروس آگاهی کافی ندارند یا اطلاعات خود را از شبکههای اجتماعی و منابع غیررسمی به دست میآورند که در بسیاری موارد نادرست، غیرعلمی و حتی جعلیاند. در حالی که مقابله با ویروسی مانند اچپیوی به دستکم دو مرحله آموزش نیاز دارد: نخست، آموزش بهداشت جنسی و آگاهیبخشی درباره راههای انتقال و پیشگیری از بیماری و دوم، آموزش درباره ضرورت واکسیناسیون به عنوان موثرترین ابزار پیشگیری، بهویژه در میان نوجوانان و جوانان.
مسئله اینجا است که هنوز بسیاری از خانوادههای ایرانی نیز از ضرورت واکسیناسیون فرزندانشان آگاهی ندارند و این تابو بودن مسائل جنسی در جامعه به چالشی برای بهداشت عمومی جامعه تبدیل شده است. در حالی که متخصصان تاکید میکنند هم دختران و هم پسران به این آموزشها نیاز دارند و واکسیناسیون نباید صرفا به دختران محدود شود.
بر اساس براوردهای سازمان بهداشت جهانی، مردان نیز سهم قابلتوجهی در چرخه انتقال ویروس اچپیوی دارند و واکسیناسیون پسران علاوه بر محافظت از خود آنان در برابر سرطانهای آلت تناسلی، مقعد و دهان و حلق، به کاهش انتقال ویروس در کل جامعه نیز کمک میکند. به همین دلیل، بسیاری از کشورها از جمله بریتانیا، استرالیا، کانادا و آمریکا واکسیناسیون رایگان اچپیوی را برای پسران نیز در برنامه ملی خود گنجاندهاند، زیرا مردان نیز هم ناقل ویروساند و هم در معرض سرطانهای مرتبط با اچپیوی قرار دارند.
متخصصان بهترین زمان برای تزریق واکسن را تا قبل از ۱۵ سالگی و پیش از آغاز فعالیت جنسی اعلام کرده، هرچند واکسیناسیون در سنین بالاتر، از جمله تا ۲۶ سالگی و حتی پس از آن نیز توصیه شده است.
